Wat is nu eigenlijk strategische communicatie? In de praktijk merk je dat veel professionals hun eigen idee hanteren bij wat nu eigenlijk strategische communicatie is. Echter het idee wat iemand heeft over iets is zeer sturend in zijn doen en zijn. Je kan je voorstellen dat wanneer je een afdeling communicatie waarin 20 verschillende ideeen bestaan over hetgeen ze doen en zouden moeten doen, het hele doel van strategische communicatie opzich al niet behaald kan worden.  De wetenschap houdt zich dan onder andere ook bezig met het ontwikkelen van een uniform begrippenapparaat waarmee professionals aan de slag kunnen gaan.  Hieronder een eerste definitie van strategische communicatie:

In aansluiting op wat de stam inhoudt over formele (functionele) communicatie, denk aan: public relations, (overheids)voorlichting, reclame, journalistiek en promotie, worden deze verschijningsvormen, afzonderlijk zowel als geïntegreerd, in het kader van openbaar maken en openbaar raken belicht als bijdragen aan een continue (re)creatie van gedeelde betekenis en algemeen begrip over de organisatie.

Niet alleen wordt vanuit het (instrumentele) perspectief van de zender de (gewenste) effecten van formele communicatie beschouwd, er wordt ook aandacht besteed aan niet-beoogde gevolgen, en aan gewenste en niet-gewenste gevolgen van die communicatie, voor de feitelijke ontvangers. Daarnaast worden de korte-termijneffecten zowel als de lange-termijn effecten en typen van reactie, dat wil zeggen: emotioneel, rationeel en/of bepaald gedrag, beschouwd op hun consequenties voor de openbaarheid, in casu: de organisatie. (Nillesen, 2005)

“What is real in the mind is real in their consequence”

William James

De persoon is dualistisch van aard en er vindt regelmatig een of ander conflict in hem of haar plaats. Dit conflict of deze tegenstrijdigheid vormt de essentie van de persoon en hieruit volgt bijna natuurlijk dat het gevoel van vrees en onzekerheid iedere vorm van werkzaamheid die hij voortbrengt vergezelt. Dit gevoel drijft de persoon tot onevenwichtige daden van hartstocht en geweld. Het gevoel ligt ten grondslag aan alle menselijke daden en niet de dialectische moeilijkheden. Eerst komt de psychologie, dan de logica en de analyse en niet andersom. Geleerden, onder wie theologen, filosofen en wetenschappers zijn graag objectief en vermijden het subjectief zijn, wat dit ook eigenlijk mag betekenen. Zij houden vast aan het inzicht dat een bewering die objectief bekrachtigd wordt waar is, persoonlijke ervaring is niet van echte waarde in dit denkbeeld. Toch vergeten zij het feit dat een persoon onveranderlijk een persoonlijk leven leeft en niet een begripsmatig of wetenschappelijk gedefinieerd leven. Hoe exact of objectief de gegeven definitie ook mag zijn, de persoon beleeft niet de definitie, maar het leven zelf en het is dit leven dat het onderwerp is van de studie van de mens. Hier is geen sprake van objectiviteit of subjectiviteit. Wat ons het meest bezighoudt is zelf, persoonlijk, te ontdekken waar dit leven is, hoe het wordt geleefd. De persoon die zichzelf kent, is nooit de slaaf van getheoretiseer, schrijft nooit boeken of blogjes, geeft nooit bevelen aan anderen; hij leeft altijd zijn unieke leven, zijn vrije creatieve leven. Wat is het? Waar is het? Het zelf kent zichzelf van binnenuit en nooit van de buitenzijde.

Wat dit betekent is dat de ‘echte’ organisatie niet te zien is op een organogram. De ‘echte’ organisatie is gestructureerd rondom wie welk probleem beheerd, en de processen die ze met elkaar verbindt. Informeel betekent dit dat wat de organisatie laat werken bepaalt wordt door welke persoon of groep welke problemen beheerd. Dit bepaalt namelijk de ‘flow’ van informatie tussen deze verschillende punten, en waar beslissingen en initiatieven ontstaan die van invloed zijn op wat anderen doen. In het verleden, zochten we dit eigenaarschap in de bureaus van managers, met de vraag “wie rapporteert aan wie?”. Dit komt omdat de managers als de “brains” werden gezien, zij moesten ‘het denken’ doen, de beslissingen maken en ervoor zorgen dat andere medewerkers dit dan uit gingen voeren. Het punt is dat de onderliggende organisatiestructuur altijd bepaald wordt door wie welke problemen hanteert. En de kracht hiervan is als je dit goed krijgt je een blauwdruk hebt van een uitzonderlijk goed presterende organisatie.

Mensen hun aandacht is altijd gefocust op hun eigen problemen (zoals zij deze begrijpen). Wat mensen in beweging zet is de relevantie en significantie van waar ze zijn versus waar ze heen willen gaan door met het probleem om te gaan. Om een probleem te bezitten betekent simpelweg dat je verantwoordelijkheid neemt voor het probleem – in verschillende opzichten: voor het zien, definiëren, om er iets aan te doen en de consequenties. Maar mensen behandelen de problemen die zij bezitten anders dan de problemen die anderen bezitten. Sommige mensen zijn blij problemen te bezitten die ze niet zouden moeten bezitten, alleen om de focus te verplaatsen van hun eigen problemen die ze zouden moeten bezitten. In elk systeem waarin mensen met elkaar te maken hebben geldt het volgende: Als een persoon niet de problemen beheert die ze zou moeten beheren, wordt het systeem disfunctioneel.  Een universeel voorbeeld: Als een leraar het probleem bezit van het leren van de student, wordt er weinig geleerd. Als het presteren van een organisatie alleen in handen ligt van de CEO, is de hele organisatie disfunctioneel. En als de hele organisatie disfunctioneel is kan het niet gerepareerd worden door de mensen te repareren of een succesrecept toe te passen van bovenaf, het kan alleen genezen wanneer het systeem wordt gerepareerd. Met andere woorden ‘wie beheert welke problemen’.

Mensen die geen verplichting voelen voor de gezondheid en welvaart van het grotere systeem tot welke ze behoren zullen een dooddoener zijn voor de geest en economie van dat systeem. Kijk naar onze huidige economie. De paradox is: Alleen door het in bezit nemen van de problemen van hun eigen persoonlijke bestemming, kunnen mensen het besef krijgen dat alles met alles en iedereen met iedereen is verbonden in een grotere onderneming. En mensen die dit niet zien en die niet hun problemen bezitten kunnen niet zien dat ze iets voor het grotere geheel moeten doen om er iets uit te krijgen. Dit disfunctioneel zijn moet eerst gerepareerd worden.

Afgelopen jaren hebben we veel gehoord over ‘lean manufacturing’, ‘lean thinking’, ’six sigma’….you know the drill. Als je je huiswerk hebt gedaan herken je dat al deze management tools oude wijn in nieuwe zakken zijn. Het idee van ‘meer doen met minder’ is er al letterlijk eeuwen. Henry Ford, als hij nog geleefd had, kon alle auteurs op dit gebied eruit schrijven evenals de 18 eeuwse industriële innovator Robert Owen. Eigenlijk begreep elke middeleeuwse ambachtsman ‘lean’ denken.

Je hebt geen corporate programma nodig om het idee van ‘meer doen met minder’ te slijten. Je moet hetzelf praktiseren, en verkondigen. Meer gedaan krijgen met minder gepraat. Bereik meer in minder tijd. Beloon de mensen die bereiken wat ze moeten bereiken met de middelen en bronnen die voorhanden zijn (daar was het concept van bricoleur weer). Als je iemand beloond op basis van de grootte van zijn rijk, dan is dat wat je krijgt….meer mensen die minder doen. Er zit enige logica in die de moeite waard is om te overdenken. Hoe meer je taken opdeelt, hoe meer coördinatie er moet zijn. De kosten stijgen hierdoor exponentieel, simpel omdat het coördineren van zaken altijd duurder is geweest dan de kosten van de zaken die jezelf doet.

Meer doen met minder draait dan eigenlijk om twee zaken:

- Continue de competenties van elke persoon in elke rol in de organisatie vergroten.

- Het noodzakelijk maken voor elke persoon om meetbaar prestaties te verbeteren voor iedereen onder, boven, en naast elkaar.

‘Lean’ gaat over afval verwijderen. De twee grootste bronnen van afval in een typerende organisatie zijn het verspillen van mensen, en het verspillen van tijd door teveel te praten. Over iets praten is iets heel anders dan het doen. En de kosten van al het gepraat is de grootste verborgen kostenpost in elke organisatie. De effectiviteit van een telefoon gesprek is meestal gerelateerd aan hoeveel tijd er aan is besteedt. E-mail? Dat is een plaats waar mensen die niet kunnen communiceren zich verbergen om andere mensen lastig te vallen, die ook denken dat computers hun mentale capaciteiten verbeterd. En er zijn een hoop communicatieadviseuren……en nog meer computers…..

Een communicatiesysteem is wat mensen met elkaar verbindt. Het kan simpel gezegd ontstaan door frequent gebruik, of het kan gemaakt worden. Een communicatiesysteem dat gelijkgestemde mensen verbindt zorgt ervoor dat er niet veranderd wordt alleen wanneer iedereen samen verandert. De lijm dat elkaar samen houdt is dat ze op dezelfde manier door willen gaan, en dat anderen ook op dezelfde manier doorgaan met wie ze zijn. Zij delen gezamenlijk modes van zijn, doen, zeggen, weten en hebben. Om tot een communicatiesysteem te behoren, van een liefdesaffaire tot professionele functies, beïnvloed je in manieren om lidmaatschap van dat systeem te behouden. Managers kunnen opschieten met andere managers, secretaresses met secretaresses. Mensen die elkaars werelden kunnen delen, kunnen elkaar begrijpen, de rest wordt moeilijk. Hoe komt dit?

Communicatie neemt altijd de weg van minste weerstand. Hoe meer je gebruik maakt van een communicatiekanaal, hoe groter de kans dat je die ook blijft gebruiken. Ten tweede is politiek in brede zin de aanjager van communicatiesystemen, roddelen heeft altijd een politieke ondertoon. Ten derde communicatie wordt hoofdzakelijk gebruikt om mensen te manipuleren en te manoeuvreren in een systeem. Iedereen is een slachtoffer van wat er gebeurd in een communicatiesysteem. Een vergadering bijvoorbeeld is een soort van theater. De enige manier om te weten wat het plot is is om mee te doen met de ontwikkeling van dit plot. Anders blijf je een toeschouwer.

Vergaderingen zijn ad hoc communicatiesystemen. De reden waarom ze zo ongelooflijk a productief zijn is omdat de deelnemers meestal hun eigen agenda hebben, en geen een van deze agenda’s geldt voor de groep als geheel. Ontmoetingen met koffie of bier werken beter, want niemand heeft een officiële agenda. De meeste ideeën, houdingen en stereotypen die mensen als vanzelfsprekend beschouwen zijn eigenlijk producten van de communicatiesystemen tot welke ze behoren. Daarom is het zo moeilijk om mensen te veranderen. Ze zijn wie ze zijn op een bepaalde manier doordat ze participeren in een bepaald communicatiesysteem. Dus zul je deze systemen moeten veranderen of aanpassen. Ten gevolge:

- Een communicatiesysteem is een systeem. Deze kan slim of dom zijn.

- Slimme communicatiesystemen zijn een voorbode van paraatheid voor uitzonderlijke prestaties in een organisatie.

- Veranderaars die voor zichzelf slimme systemen kunnen creëren, zijn daarom waarschijnlijk competent omdit voor een organisatie te doen. Maar hoe je dit?

- Competente personen in elke rol. Zij zorgen ervoor dat het gebeurt (Bricoleurs)

-Een veranderaar heeft alleen interpretaties om mee te werken, die van hemzelf, anderen of beide.

- Alles (inclusief gereedschappen) moet geinterpreteerd worden in termen van doelen.

“For what determines one’s being human, is the image one adopts….Thus the truth of a theory about man is either creative or irrelevant, but never merely descriptive.”

Abraham Heschel

Wat betekent dit? En voor welk nut kunnen we dit inzetten? Kenneth Burke en vele andere filosofen leerden ons dat ‘woorden consequenties hebben’. De namen die we aan objecten geven beïnvloeden hoe we over deze objecten denken en hoe we deze objecten benaderen. De vorm en inhoud die we aan onze buitenwereld geven met onze woorden, bepaalt onze innerlijk wereld – ook wel bekend als ‘bewustzijn’. Woorden hebben grote consequenties voor ons en hoe we onze wereld kennen,  en hoe we in deze wereld  zijn. We hebben menselijke communicatie getrivialiseerd tot ‘informatie uitwisseling’. De primaire functie van taal, zoals Nietzsche en George Steiner wisten, is niet alleen voor de doeleinden van ‘communicatie’. De belangrijkste functie van taal is eerder wereld-bouwen. In het geven van leven aan de wereld door middel van woorden, geven we bewust leven aan onszelf, maar ons bewuste leven of bestaan is alleen mogelijk in hoe, en hoe niet, we hierover praten (Whitehead, 1929). Dit is een betekenis van; “As we communicate, so shall we be” (Thayer, 1988).

Echter communiceren we niet alleen in woorden. Elke vorm van representatie van de wereld naar onszelf – in literatuur of poëzie, muziek of beeldhouwen, in wiskundige formules of humor, in iconen of symbolen, in “theorieën” of folklore – is een manier om subjectief bestaan te creëren. Communicatie is het proces waarin we een “objectieve” wereld creëren en onderhouden, en, door dit te doen, creëren en onderhouden we het enige menselijke bestaan. Wat de natuur van zelf-bewustzijn ook mag zijn, we hebben dit alleen in de manier waarop we praten en niet praten over onszelf en de wereld waarin we leven. Dit bedoelde Wittgenstein met:  De grenzen van onze talen, zijn de grenzen van de wereld. Een communicatietheorie die dit proces niet helder heeft zal nooit veel waard zijn in termen van relevantie en sociale problemen. “As we communicate, so shall we be”.

Dit gegeven heeft talloze theoretische en praktische voordelen. Ten eerste haalt het de focus weg van wat communicatie “is” tot aan “als…dan” formuleringen die zo succesvol zijn (geweest) in de exacte wetenschappen. Wat we zouden moeten weten is wat voor soort van communicatiepatronen wat voor gevolgen hebben, wat voor manieren van praten over de wereld leiden tot wat voor menselijke of sociale problemen. Wat voor manieren van uiten, begrijpen en uitleggen van de wereld leidt tot wat voor soort menselijk bestaan? Kortom: Als we op een bepaalde manier zijn, hoe zijn we dan, communicatief gezien, zo geworden. Onze westerse mentaliteit zegt dat er bepaalde externe condities zijn die “veroorzaken” dat we zo zijn. Als iemand bijvoorbeeld depressief is, zullen we zijn/haar gedrag rechtvaardigen door deze externe factoren. Maar een communicatietheorie van menselijk gedrag zal ons alert maken op het feit dat iemand niet eerst depressief is en het dan uit, maar dat iemand alleen dat depressieve gevoel kan hebben, als iemand capabel is om dat gevoel aan anderen (letterlijk/denkbeeldig) te communiceren (it takes two to tango).  En een communicatietheorie van menselijk gedrag zal ons alert maken op het feit dat er geen op zichzelf staande externe condities zijn – alles buiten ons wat menselijke relevantie heeft moet eerst benoemd en geïnterpreteerd worden door ons. Deze twee noties samen laten ons een praktisch feit zien: als iemand depressief wilt zijn, moet iemand weten hoe je de wereld op bepaalde manieren kan begrijpen, en hoe zichzelf in bepaalde manieren te uiten, en als je niet depressief wilt zijn, je deze manieren van begrijpen en uiten moet vermijden. Als je je manier van praten en begrijpen verandert, verandert je ‘zijn’. Wat is het in onze routinematige en geritualiseerde manier van communiceren, dat goed of slecht voor ons is? Dit is wat we moeten weten….omdat zoals we communiceren, zullen we zijn.

Deze benadering is toepasbaar voor de studie van oorlog en vrede, liefde of “mentale” ziekten. Het is namelijk niets anders dan de consequentie van een pathalogisch communicatief metabolisme, of het nu individueel of maatschappelijk is (Carey, 1979).

The mind of man searches outwardly all day,

The further it reaches,

The more it opposes itself,

Taoïstisch gedicht

Ons menselijk bereik is technologisch in alle uithoeken gemaximaliseerd, wat hierdoor gebeurd is, is dat we ons bereik verwarren met wat we begrijpen. Met de modernisatie van ons bewustzijn denken we dat informatie een vervanging van kennis is, en dat kennis, rationeel verkregen, een redelijke vervanging is voor wijsheid (Steiner, 1985). En als gevolg van ons grote bereik in elke richting, we al helemaal geen ‘hemel’ meer nodig hebben, want die brengen we gewoon naar beneden door middel van de tv of de telefoon. Wat eigenlijk is gebeurd is dat ons communicatieve bereik veel verder gaat dan ons communicatief begrijpen. Een populaire beschrijving is: We weten meer en meer over minder en minder. We weten al meer dan dat we weten wat we ermee moeten. Dit “moderne” grijpen en reiken komt erg overeen met de cirkel van de hel van Dante in II Timothey 3:7: “Ever learning, and never able to come to the knowledge of the truth”. Als we niet weten wat of wie we zouden moeten zijn, hoe kunnen we dan ooit besluiten wat we moeten weten om daar te komen? Steeds meer routes maar geen bestemming.

Zonder een ‘transcendentale waarheid’ leven we in een “doe het zelf” universum, vandaar ook al de ‘voor dummy’ boeken. Overal in het moderne leven is betekenis vervangen voor functie en Weber noemde dit de “disenchantment of the world” de ont-toverende realiteit. We rationaliseren onze levens zoals we industriële procedures rationaliseren. We rationaliseren onze communicatie; en door dit te doen, verminken we het proces waarin we onszelf uitvinden. Er zijn dus teveel manieren om over de wereld te praten en deze zelfde wereld te begrijpen, een van deze “communicatie technologieën” is taal zelf. Zoals Nietzsche al vroeg: Is taal de adequate expressie van alle realiteiten? Onze veronderstelling is niet alleen dat taal adequaat is om alle realiteiten te beschrijven, maar dat iemands eigen taal adequaat is om alle realiteiten te beschrijven. Om Heisenberg (1958) te quoten: “What we grasp of the world is not the world, but the world exposed to our way of minding it”. Ons grote bereik betekent niet dat we ons begrip vergroten. Volgens Eddington is er een existentiële relatie tussen wie we zijn en wat we weten. Komt dat omdat ze allebei van woorden zijn gemaakt? Ons begrip is niet mee gegroeid met ons bereik, het is eerder dunner, en rusteloos geworden. We lijken een beetje op verwende kinderen; we hebben al meer dan dat we ervoor kunnen zorgen. Om überhaupt nieuwsgierig te zijn naar hoe het in Thailand is, is een vorm van verveling. Elke plaats is toch hetzelfde, want alles is bereikbaar, en toch heeft het geen echte betekenis meer. Ons falen is die van verbeelding, het falen om de relatie tussen onze idealen en ons leven te zien. Er is teveel van alles, teveel ‘communicatie’, teveel geld en allemaal om onszelf te verdoven omdat we geen idee hebben wat we met onszelf aanmoeten. Om weer af te sluiten met de Tao Te Ching:

…when one is full of words,

And entangeld with one’s affairs,

One is never able to save one’s self.

Most people cling to the center of the road, doing what is done, saying what is said, having what is had, knowing what is known

Ortega y Gasset

Het concept van “oorzaak” en de fascinatie met “waarom”, is fundamenteel voor onze westerse gedachtegang. Maar misschien zijn we verstrikt geraakt in onze eigen metaforen. We willen allemaal het antwoord op “waarom” weten. Maar gekoppeld aan onze notie van tijd, een geloof in een verleden-tegenwoordige-toekomstige tijd, en ons conceptuele geloof in de lineariteit van gebeurtenissen, in “evolutie” is de manier waarop we de vraag “waarom” stellen. Het antwoord kan echter net zoveel verbloemen als verhelderen. Het is onze verslaving van oorzaak en gevolg denken. Wat iemands gedrag bepaalt komt doordat er voor dat gedrag iets is gebeurt wat het huidige gedrag verklaart. Maar praktisch gezien denk ik dat specifieke gebeurtenissen in de toekomst meer als motivatie gezien kan worden. Zoals moderne wetenschappers meer gemotiveerd worden door het schrijven van baanbrekende artikelen die goed voor hun reputatie zijn, dan iets dat in het verleden van deze wetenschappers plaatsvond. Is het niet dat iemands specifieke bestemming meer als motief kan worden gezien?

Is het niet dat verklaring kan dienen als motief voor onze alledaags praten, weten en doen? We zijn namelijk altijd deel van een groter sociaal geheel – een stam, een cultuur, een subcultuur, een (straat)bende. Wanneer ons handelen en praten enigszins consonant is met de andere individuen die de sociale groep vormen, hoeven we ons gedrag niet te verklaren. Als iemand beroven of vermoorden een kenmerk is van een volledig lidmaatschap van een bende, zal niemand je de vraag stellen “waarom deed je dat”? Dus als iemand zijn rol speelt volgens het gegeven script, hoef je niets te verklaren. Het feit dat wanneer we niet ons gedrag of gevoel hoeven te verklaren betekent niet dat het verklaren an sich niet het motief is. Als iemand niet voldoet aan de rol in het gegeven script is het niet zozeer de ”waarom” vraag, maar eigenlijk is de dieper gelegen vraag – wil je een van ons zijn of niet? Een acceptabele verklaring ‘repareert’ je lidmaatschap. We denken misschien dat de meeste “communicatie” over substantiële kwesties gaat – dat we op een instrumentele manier samen iets bereiken, of ergens over eens moeten worden. Maar de meeste communicatie heeft een kritischer aspect. Het gaat over bij welke referentie groep je “behoort”, en hoe ‘mainstream’ of marginaal iemand is in de specifieke referentiegroep. Als een manier van doen, zijn, denken of praten niet verstaanbaar is voor onze ‘auditors’, is het heel erg onwaarschijnlijk dat we dit gedrag vertonen. Wat we niet kunnen uitleggen, zullen we niet snel doen, voelen of weten.

Wat iemands actie rechtvaardigt zijn niet de consequenties, maar de verstaanbaarheid voor anderen (Geertz, 1983)

Het maakt niet uit hoe wetenschappelijk een bewering wordt beschermd, en het maakt ook niet uit hoe diep een bewering in onze conventionele wijsheid is gecultiveerd, nog steeds kunnen we op basis van empirische gronden vraagtekens bij alle beweringen plaatsen. Empirisch gezien ‘hebben’ we niet eerst een gedachte en dan leren we hiermee te handelen. We ‘hebben’ deze gedachten omdat we ze kunnen uiten. Om voor te stellen dat ons bestaan een functie is van hoe we onszelf uiten en hoe we de wereld begrijpen is moeilijk voor ons. Het is moeilijk omdat ons psychologisme ons doet  geloven dat externe ’stimuli’ onafhankelijk van ons zijn, en dat wij reageren op hun kwaliteiten in plaats van de onze. Het is moeilijk omdat de empirisch analytische wetenschappers ons doen geloven dat de fysieke wereld waarover ze theoretiseren door speciale methoden van onderzoek door hen is uitgevonden. Het is moeilijk voor ons omdat we in oorzaak -gevolg denken en de eerste voor de laatste komt.

Ons zender-boodschap-ontvanger model is simpelweg niet juist. We communiceren niet zoals we dat doen omdat we zo zijn. We zijn iemand op een bepaalde manier omdat we zo communiceren. Als we naar het dagelijks leven kijken zien we ook dat het bovenstaande model niet opgaat voor menselijk communicatie. Soms zeggen we dat we iets snappen terwijl we het niet snappen, en soms zeggen we dat het niet snappen terwijl we het wel snappen.  Soms zeggen we wat we menen en soms menen we wat we zeggen. Wanneer we verliefd worden kleuren we de toekomst rooskleurig, wanneer we niet mee verliefd zijn verkleuren we het verleden. Als iemand ons vraagt waarom we iets doen kunnen we daar een goede uitleg voor geven, maar snappen we zelf niet waarom we het doen. We misleiden onszelf en anderen. We vertellen wat we denken dat de waarheid is wanneer het ons het beste uitkomt. Wanneer iemands interpretaties onze eigen interpretaties bedreigen hebben we weinig moeite het label “dom” aan de persoon te hangen. Soms praten we over televisieprogramma’s wanneer we eigenlijk willen praten over hoe ongelukkig we zijn. Soms praten we over hoe ongelukkig we zijn wanneer we eigenlijk blij zijn; maar het houdt het gesprek op gang. Waar we soms over praten hoeft niet te gaan waar we over denken omdat we niet zo heel veel denken. Dus de wereld die we kennen is de wereld waarnaar we kunnen handelen. Liefde lijkt logisch wanneer je je kan verbeelden er iets mee te doen. Het etiket ‘van roken word je onvruchtbaar’ is verstaanbaar voor iemand die niet rookt.

Een zaak lijkt duidelijk. Als een theorie van menselijke communicatie ons niet betere geliefden, vrienden of collega’s kan maken is het een levenloze theorie.

Een tropisme is een niet vrijwillige response van een organisme, of een van zijn delen, op een externe stimulus. Het is een concept uit de biologie, wat bijvoorbeeld het sluiten en openen van lelies verklaart afhankelijk van dag en nacht. De meeste menselijke communicatie of menselijk gedrag gebeurt meer automatisch dan bewust. We formuleren niet bewust constant onze percepties van objecten, onze interpretaties van de wereld of onze reacties op deze. Ze komen naar boven, ze rijzen uit ons, het lijkt wel alsof ze een functie is van onze perceptie, reactie of begrip van het object in casu.

We schijnen te weten wat grappig is zonder erover na te denken. We schijnen te weten wat verdriet is zonder erover na te denken en zo kan je nog heel lang doorgaan. Zoals Dewey zei; Om iets te herkennen is om deel te zijn van het systeem waarin het ‘iets is’. Je zou bijna denken dat onze interpretaties voortvloeien uit het object in plaats van ons vermogen om feiten aan objecten toe te schrijven. Dit komt omdat we niet de inhoud lezen, maar de tropistische natuur van de verpakking. Als die bekend en makkelijk genoeg te lezen zijn, hebben we toch even het idee dat alles voor vandaag weer goed is. Wanneer we nadenken over luisteraars van klassieke muziek kan je de leeftijd al schatten zonder ze te zien. Verder lijkt het alsof hoe schadelijker een product is, hoe ‘gezonder’ de tropes zijn om de achtergrond van de verpakking te bekleden, zoals schone berglucht voor sigaretten, blije en harmonieuze relaties bij bier, status en kracht bij drank. En waarom heeft toiletpapier een bloemetjesprint?

Tropes zijn in bepaalde zin dus cliches en er zijn heel veel verschillende; architectuur, spijkerbroeken, gezichten (gestandaardiseerde make up), thuisdecoratie, auto’s, hotels en fast-food tentjes, boek formats, genres van boeken, eet ritueeltjes, subcultuur etc etc. Het lijkt alsof mensen de wereld alleen snappen als die in clichés zijn verpakt. Mischien dat sommigen denken dat wetenschap een uitzondering is. Maar een wetenschappelijk artikel is een genre en format wat net zo’n cliché is als een televisie soap. Wat ‘begrijpen’ veroorzaakt is niet informatie, maar eerder tropes. Sir Peter Medawar heeft eens gezegd dat het geen wonder is dat jonge wetenschappers geen onderzoek kunnen doen. Na een aantal jaren van het lezen van gepubliceerde onderzoeksrapporten, denken ze dat onderzoek is zoals erover gepubliceerd wordt, namelijk rationeel en formuleachtig. We begrijpen de wereld dus niet en we zoeken hier ook niet naar. Iedereen van ons is een bundel van tropes, van perceptuele-conceptuele reflexen, ronddwalend en afwachtend wanneer nieuwe tropes onze aandacht opeisen en die ons naar een weg leiden die wij kunnen leiden door onze capaciteit aan reflexen.

Niettemin, niet iedereen is gemaakt van een bundel clichés. Er zijn een aantal die het boetseermodel breken, die met iets nieuws komen, een nieuwe manier om iets te bekijken. Deze mensen worden wel artiesten genoemd, maar ze lijken meer op bricoleurs. De meeste van ons zijn onderhandelaars in het bekende, ons ideaal is om te zien wat iedereen ziet, om ons zelf te uiten zoals iedereen doet, om ons te voelen zoals iedereen zich voelt. We veronderstellen misschien dat als we net zo denken en voelen over bepaalde dingen als anderen we deze dingen ook begrijpen. Soms is er iemand die de wereld een beetje anders ziet. Zij zijn bricoleurs, iemand die met hetzelfde materiaal, met dezelfde woorden iets idiosyncratisch doet. Als de rest van ons de betrouwbare, voorspelbare synapsen zijn van de sociale machinerie, zijn zij de uitzonderingen. Als hun manier van zien of zeggen de geclicheerde manier van zeggen en zien wordt, idoliseren we hen. Of wanneer we geconfronteerd worden met een onplezierige verandering door deze zienswijze, zullen wij ze simpelweg vernietigen of negeren. Wat hebben we nu eigenlijk aan dit hele verhaal:

- De wereld waarin we leven is niet de wereld, maar de gecommuniceerde wereld. We verwarren onszelf omdat we gaan nadenken over de “waarheid” van een bepaalde interpretatie. We worden niet naar verlichting gebracht door “feiten”, of informatie, of misschien zelfs de waarheid. De enige wereld die telt is degene die andere zien door wat ze zeggen, en wat iemand kan zien door wat hij/zij kan zeggen. Het is niet meer dan de natuur van het beestje.

- Ten tweede hebben we geconcludeerd dat tropes al onze metacommunicatie in het sociale leven construeerd. Zij zijn de niet onderzochte plaats waar we allemaal instaan om de wereld te begrijpen. Zij zijn Polanyi’s “tacit knowledge”.

- Alle communicatie is een van twee soorten. Het is of automatisch of problematisch: Hoe weet je wanneer je je hoofd naar die ander moet buigen, of je ogen te sluiten voor die eerste kus?